مکانیزاسیون کشاورزی در ایران موضوعی است که از سال ۱۳۴۵ یعنی سالی که قرارداد بین ایران و جمهوری رومانی به منظور خرید تراکتور و بعضی ادوات کشاورزی منعقد شد و تعدادی تراکتور از آن سال در کشور رو به فزونی گذاشت، مورد بحث متخصصین فن قرار گرفت.

اطلاعات تبریز - وقتی از مکانیزاسیون کشاورزی صحبت به میان می آید ، اکثرا به فکر کاربرد و استفاده از موتورهای احتراق داخلی و ماشین  های مختلف کشاورزی در مزارع می افتند، در حالی که مکانیزاسیون به معنی اعم این نیست که حتما از موتور احتراق داخلی و یا از آخرین مدل های ماشین های کشاورزی استفاده شود.
در حقیقت مکانیزاسیون در کشاورزی مترادف با کلمه اتوماسیون در صنعت است که خود به معنی اتوماتیک کردن است و اتوماتیک کردن یعنی کم کردن کار کارگری. بنابراین مکانیزاسیون یعنی استفاده از ماشین و موتور در کشاورزی جهت کاهش نیاز به نیروی کارگری.
باید اشاره داشت: آغاز فعالیت بنگاه توسعه ماشین های کشاورزی از سال ۱۳۳۱ در حقیقت سرآغاز ماشینی کردن کشاورزی ایران به شمار می رود. این مؤسسه از سال ۱۳۳۱ تا سال ۱۳۳۶ اقدام به وارد کردن تراکتور و ماشین های کشاورزی می کرد و آنها را به اقساط به فروش می رساند ، اما از سال ۱۳۳۶ تا سال ۱۳۴۵ بنگاه به متقاضیان خرید تراکتور وام می داد تا آنها مطابق سلیقه و امکانات خود اقدام به خرید تراکتور و کمباین و سایر ادوات کشاورزی بکنند.
در سال ۱۳۴۵ قراردادی با کشور جمهوری رومانی منعقد شد که طی آن تعدادی تراکتور و سایر ادوات کشاورزی از جمله گاوآهن و … از طریق بنگاه توسعه ماشین های کشاورزی در اختیار کشاورزان گذاشته شود. طبق این قرار داد در مراکز عمده فروش اقدامات لازم برای تاسیس نمایندگی های لوازم یدکی تعمیرگاه های ثابت و سیار به عمل آمد و به موازات این قرارداد از سال ۱۳۴۶ شروع به ساخت کارخانه تراکتور سازی تبریز شد که از سال ۱۳۴۹ بهره برداری از آن آغاز شد و قطعات تراکتور از رومانی وارد و در آن کارخانه مونتاژ شد .
باید اشاره داشت: هر چند در کشور ما استفاده از تراکتور و ماشبن های کشاورزی خیلی دیرتر از کشورهای اروپایی و امریکا شروع شد و عملا در طول ۵۰ تا ۶۰ سال اخیر بوده که به تدریج کشاورز ایرانی با انواع ماشین های کشاورزی آشنا شده است، با این وجود هنوز هم آن طوری که شرایط امروز ایجاب می کند کشاورزی مملکت ما ماشینی نشده است و در مواردی هم که این امر به صورتی انجام گرفته، به علل بنیادی مواجه با مشکلات عدیده ای است؛ این در حالی است که افزایش جمعیت از یک سو و پاسخ به نیازهای غذایی آن در جهت بهره گیری حداکثری از اراضی کشاورزی ضرورت استفاده از وسائل و ادوات کشاورزی یا به عبارتی مکانیزاسیون را در این بخش را اجتناب ناپذیر می سازد.
گفتنی است در این میان تراکتور به عنوان نمادی از مکانیزاسیون یکی از قدیمی ترین ماشین آلات مولد نیرو و ابزارهای اصلی کشت محصولات در حوزه کشاورزی است که نقش بسیاری در رونق و توسعه فعالیت‌های زراعتی دارد و امروز با پیشرفت تکنولوژی تراکتورسازی متحول شده و انجام امور را بهینه کرده است.
ایران همچنین اگرچه با قدمتی حدود ۶۰سال در حوزه تراکتورسازی بخشی از نیازهای بازارهای بین المللی را هم پوشش می‌دهد. اما مدتی است به نظر می رسد تولید تراکتور متناسب با نیاز داخل نبوده و این امر منجر به ایجاد صف خرید شده است و در این باره حتی تاکید شده باید بخشی از نیاز کشور با واردات تأمین شود. حال پرسش این است که آیا ایران با پیشینه‌ای ۶۰ساله، امروز باید یکی از کشورهای واردکننده تراکتور باشد؟ این در حالی است که ترکیه با سابقه فعالیت کمتر، تیراژ تولید خود را افزایش داده و سهم خواهی خود را در بازار جهانی بالا برده است.
یونس اکبرپور پایدار رئیس انجمن سازندگان قطعه، ماشین و مجموعه‌های صنعتی و خودرو تبریز با اشاره به اینکه ظرفیت قطعه سازی داخل خالی است و صنعتگران توان تأمین تمام نیاز داخل را دارند، در مورد اینکه آیا قیمت قطعات داخل نسبت به مشابه خارجی رقابتی است، می  گوید: تفاوت قیمت‌ها جزئی است و بین ۱۷تا ۲۰درصد قطعات تولیدات داخل بالاتر از نوع خارجی است که این امر هم به تیراژ تولید برمی گردد و هر چه شمارگان تولید بالاتر باشد بهای تمام شده رقابتی تر خواهد بود.

افزایش ۵۰درصدی تولید
محمود دریانی از دیگر تولیدکنندگان فعال در زنجیره تأمین قطعات تراکتورهای داخلی با اشاره به تولید قطعات بر اساس سفارش شرکت مادر می گوید: امسال تیراژ نسبت به سال گذشته افزایش یافته به طوری که قطعه سازان ناچار به افزایش شیفت‌ها شده اند.
وی با اشاره به اینکه آمار تولید امسال نشان از افزایش ۵۰درصدی در این حوزه داشته که این نویدبخش خوبی برای بازار داخل است، در مورد اینکه قطعه سازان با دور زدن تحریم توانسته اند دانش فنی خود را روزآمد کنند، تصریح می کند: در حال حاضر با همکاری کشورهایی مانند کره جنوبی، هند، ترکیه و… تکنولوژی ساخت قطعات به روز شده و به لحاظ کیفیت می‌توان با نمونه‌های خارجی وارد رقابت شد.

تولید داخل پاسخگو بازار است
بر اساس آمارهای منتشر شده تا پایان مهر امسال نزدیک به ۷۰هزار تراکتور جاده‌ای به ارزش یک میلیارد و ۶۳۴میلیون دلار وارد کشور شده است.
به گفته کارشناسان این آمار مربوط به تراکتورهای کشاورزی نبوده ضمن اینکه واردات این حجم تراکتور در سایر بخش‌ها هم بر اساس آمار گمرک نمی‌تواند صحت داشته باشد.
در همین زمینه ناصر قربانیان یکی از فعالان حوزه تراکتورسازی می گوید: بر اساس آمارهای منتشر شده تیراژ تولید تا پیش از سال ۹۸بین ۱۵تا ۱۶هزار دستگاه تراکتور بوده که در حال حاضر بر اساس آمار وزارت جهاد کشاورزی نیازمندی کشور حدود ۱۸هزار دستگاه است.
وی درباره صف‌های طولانی خرید تراکتور توضیح می گوید: تیراژ تولید داخل پاسخگوی بازار است اما پایین بودن قدرت خرید کشاورزان سبب شده تا با انباشت نیاز رو به رو باشیم.
قربانیان با بیان اینکه برای کاهش انباشت بازار تقاضا ضرورت دارد اعتباراتی برای کشاورزان در نظر گرفته شود، یادآور می شود: در یک سال گذشته (از ۶ماه دوم سال ۱۴۰۰تا آذر ۱۴۰۱) هیچ اعتباری از سوی بانک کشاورزی برای کشاورزان در بخش خرید تراکتور لحاظ نشده و این در حالی است که طی سال‌های قبل به طور میانگین برای ۱۲هزار دستگاه تراکتور تسهیلات به خریداران پرداخت می‌شد.
این فعال حوزه تراکتورسازی با بیان اینکه امروز میزان تولید از ۱۸هزار دستگاه به حدود ۳۵هزار دستگاه برای بازار داخل و خارج رسیده است، اظهار می دارد: در واقع با این رکورد هیچ نیازی بدون پاسخ باقی نمانده است و تمام تلاش تولیدکنندگان تضمین تأمین نیاز داخل و البته صادرات است.
گفتنی است: آمار تولید امسال نسبت به سال گذشته روند صعودی داشته و شاهد افزایش ۳۳درصدی در تولید تراکتور هستیم. چنانکه به گفته قربانیان، اگر آمار تعهدات به میزان تولید فعلی اضافه شود تیراژ تولید سال جاری به حداقل ۳۰هزار تراکتور خواهد رسید که این عدد در سال گذشته ۲۰هزار دستگاه بوده است.

صف انتظار خرید تراکتور
در این میان حمید زارعین از کارشناسان حوزه کشاورزی و باغداری درباره تأمین تراکتورهای مورد نیاز بخش کشاورزی می  گوید: نخستین مسئله این است که تراکتورهای تولیدی داخل پاسخگو نیازمندی‌ها نیست. به عنوان مثال اگر کشاورزی برای خرید تراکتور دولتی اقدام کند باید بین ۳تا ۴سال در صف انتظار باشد.
وی می افزاید: تفاوت قیمت درب کارخانه تراکتور و نرخ بازار زیاد بوده و کشاورز خرده پا توانایی خرید از بازار آزاد را ندارد اما ناچار باید ثبت نام کرده و پس از تأیید وی از سوی وزارت جهاد کشاورزی به عنوان کشاورز، چند سالی در صف خواهد بود تا تراکتور مورد نظرش را تحویل بگیرد.
این کارشناس با اشاره به سوداگری بازار تراکتور تصریح می کند: اگر قیمت تراکتور دولتی را ۳۴۰میلیون تومان در نظر بگیریم، این عدد در بازار آزاد به ۶۰۰میلیون تومان می‌رسد؛ علاوه بر اینکه قیمت تراکتورهای وارداتی-مونتاژی هم شناور و آزاد است.
وی اضافه می کند: از تراکتورهای مونتاژی استقبال نمی‌شود زیرا بیشتر قطعات آنها چینی بوده بنابراین استهلاک آنها بالاست. همچنین از خدمات پس فروش مناسبی برخوردار نیستند.
زارعین اضافه می کند: در سال‌های قبل زمانی که کشاورز برای خرید تراکتور اقدام می‌کرد، پس از ۶ماه می‌توانست آن را تحویل بگیرد اما امروز مدت زمان خرید طولانی شده است.
وی درباره کیفیت و امکانات تراکتورهای تولید داخل عنوان می کند: کشاورزان چون از قشر ضعیف جامعه هستند اولویت شأن بیش از آپشن و امکانات جدید، قدرت بالا و استهلاک پایین است و اینکه محصولات از خدمات پس از فروش خوبی هم برخوردار باشند.
این کارشناس درباره چالش‌های کشاورزان می گوید: نخستین مسئله کشاورز خرید تراکتور با قیمت دولتی است نه با نرخی که دلالان در بازار آزاد تعیین می‌کنند. همچنین باید تیراژ تولید متناسب با بازار تقاضا بوده به طوری که کشاورز برای تعویض و تبدیل به احسن کردن تراکتور مورد نیاز کشت و کارش با مشکل رو به رو نباشد. عمر مفید ماشین آلات مشخص است و در حوزه تراکتور ضرورت دارد پس از ۱۰سال تراکتور جدید خریداری شود؛ این در حالی است که امروز حتی تراکتورهای مربوط به سال ۶۰هنوز در روستاهای کشور فعالیت دارند. این امر خود منجر به آلودگی هوا و مشکلات زیست محیطی شده است.
وی اضافه می کند: برای کمک به بهره وری باید کیفیت قطعات افزایش یابد و اینگونه نباشد که پس از ۲یا ۳ماه قطعه‌ای از بین رفته و هزینه‌های کشاورز را افزایش دهد.
این مهندس بخش کشاورزی در ادامه می افزاید: عملکردهای جزیره‌ای و ناهماهنگ بودن برخی از نهادها سبب شده تا امروز بعضی از تراکتورهای تولید داخل (مونتاژی‌ها) پلاک نشوند و ناچار گازوئیل مورد نیاز خود را از بازار آزاد با لیتری حدود ۳هزار تومان تهیه کنند در حالی که قیمت دولتی این سوخت لیتری ۳۰۰تومان است.
زارعین درباره چرایی پلاک نشدن تراکتورها توضیح می دهد: تراکتورهای تولید داخل پلاک شده در اختیار کشاورز قرار می‌گیرد اما تراکتورهای مونتاژی از سوی پلیس راهنمایی و رانندگی پلاک نمی‌شوند زیرا معتقدند وارداتی بوده و نباید پلاک شوند و دود این ناهماهنگی نهادها به چشم کشاورز رفته و صدایش هم به جایی نمی‌رسد.
وی ادامه می دهد: امروز برخی کشاورزان پس از ۴سال هنوز نتوانسته اند برای تراکتورهای مونتاژی داخل پلاک دریافت کنند و باید گازوئیل را با قیمت بالا خریداری کنند که این موضوع نیاز به رسیدگی جدی از سوی نهادهای مربوطه دارد.

سخن پایانی
در حالی که تولیدکنندگان تراکتور از افزایش تیراژ در سال جاری می‌گویند و اینکه محصولات داخلی نیاز کشور را پوشش می‌دهد اما متقاضیان تراکتور عنوان می‌کنند برای خرید یک دستگاه تراکتور دولتی ناچار هستند چندین سال در صف انتظار باشند.
از سوی دیگر زنجیره تأمین از رقابتی بودن قطعات داخلی به لحاظ کیفیت با نمونه مشابه خارجی می گوید اما یکی از گلایه مندی های کشاورزان معیوب شدن زودهنگام قطعات بوده و اینکه هزینه کرد آنها را افزایش داده است. از دیگر مشکلات حوزه تجهیزات کشاورزی پلاک گذاری و تأمین سوخت دولتی آنها است که این ناهماهنگی نهادهای داخلی سبب شده تا تراکتورهای مونتاژی از سوی پلیس راهنمایی و رانندگی شماره گذاری نشده و صاحبان این تراکتورها ناچار به خرید گازوئیل با قیمت آزاد باشند.